هر گاه حق سبحانه زمين را بر وجهى تذليل كرده باشد كه در مناكب آن كه عبارت از اماكن صعبة آن است توان رفت پس هيچ موضع ديگر از آن غير متذلل نخواهد بود و نزد ابن عباس و قتاده مناكب بمعنى جبالست چه منكب هر شيئى ارفع آنست و از زجاج نيز منقولست كه معنى اينست كه آسان گردانيد سير كردن شما بر كوه ها و چون سلوك در جبال شما را ممكن باشد پس آن ذل غير ابلغ خواهد بود و نزد مجاهد بمعنى راهها است در ميان كوه ها كه آن بمنزلهء دوشهاى حيواناتست پس معنى آنست كه سير كنيد در ما بين كوه ها * ( وَكُلُوا مِنْ رِزْقِه ) * و بخوريد از روزى خدا كه براى شما مقرر فرموده يعنى از آنچه در زمين روئيده باشد از زروع و اشجار و نباتات * ( وَإِلَيْه النُّشُورُ ) * و بسوى اوست برانگيختن شما از قبور يعنى مرجع شما در قيامت بسوى حكم او خواهد بود پس شكرگزارى و سپاس دارى مشى و اكل را فرو مگذاريد تا مستوجب سخط او نشويد و بدانكه مشى اگر براى طاعت مفروضه و مندوبه است پس امر از براى وجوب يا ندب خواهد بود و اگر نه از براى اباحت چون سير كردن براى طلب منافع در تجارت مباحه و همچنين اكل اگر واجبست يا سنت امرى كه تعلق به آن گرفته براى وجوب و يا ندب است و اگر نه به جهت اباحت است بعد از تعداد نعمت تهديد كفار و زجر ايشان مينمايد از انكار وحدانيت و ارتكاب معصيت بقوله * ( أَ أَمِنْتُمْ ) * آيا ايمن شديد اى كافران * ( مَنْ فِي السَّماءِ ) * از آن كسى كه در آسمانست يعنى حقتعالى هم چنان كه زعم شما است يا از خدايى كه ملكوت او در آسمانست چه آن مسكن ملائكهء مقربين است و موضع عرش و كرسى و لوح محفوظ و مبدء نزول كتب و قضايا و اوامر و نواهى و يا غير آن از ملك موكل بر عذاب شما يعنى جبرئيل يا از ساير ملائكه كه مدبر عالمند و بنا بر تفسير اول جرى كلام بر حسب اعتقاد ايشانست چه زعم مشركان و ساير اهل تشبيه آنست كه او سبحانه در جهت آسمانست و ذى جسمست و يا معتقد آنند كه او سبحانه خداى آسمانست و اصنام خداى زمين و بهر تقدير قوله * ( أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ ) * بدل اشتمالست از من موصوله يعنى آيا ايمن گشتيد از آن كسى كه شما را فرو برد به زمين * ( فَإِذا ) * پس آن گاه كه فرو رفته باشيد * ( هِيَ تَمُورُ ) * زمين گردد و پيوسته اضطراب كند تا شما را بزيرتر مىافكند مانند قارون كه زمين او را بزيرتر مىافكند تا قيامت و يا در وقت ارادهء خسف زمين متحرك و شكافته شده شما را فرو برد * ( أَمْ أَمِنْتُمْ ) * آيا ايمن شديد * ( مَنْ فِي السَّماءِ ) * از خدايى كه در آسمانست بزعم